Serial rekonstruuje mechanizm epidemii opioidowej wywołanej przez agresywną sprzedaż OxyContinu przez koncern Purdue Pharma, pokazując losy uwiedzionego przez firmę lekarza oraz jego młodej pacjentki. Michael Keaton tworzy wybitną kreację przygniecionego winą i własnym uzależnieniem doktora, a Michael Stuhlbarg przekonująco gra bezwzględnego Richarda Sacklera, który wymyślił system agresywnej sprzedaży i zarobił na niej miliardy. Serial oddaje skalę tragedii, która pochłonęła setki tysięcy istnień.
Zło przybyło do górniczego miasteczka pod postacią młodego, dobrze ubranego, uśmiechniętego mężczyzny. Sympatyczny i uczynny młodzian byłby zapewne uważany przez wielu za idealnego kandydata na zięcia, lecz nie pojawił się w Finch Creek w poszukiwaniu panny młodej. Chodziło o nowy lek, cudowny lek, który miał ocalić mieszkańców przed bólem. Jak wszystkie silne środki tego typu był specyfikiem przepisywanym na receptę, więc najpierw trzeba było przekonać do niego miejscowego lekarza. Miejsce nie zostało wybrane przypadkowo. Agenci handlowi Purdue Pharma skierowani zostali w pierwszej kolejności w Appalachy, do stanów West Virginia, Ohio, Pensylwania i Kentucky, czyli głównych regionów tzw. pasa rdzy, gdzie niegdyś kwitł przemysł, a do dziś działają kopalnie. Sprzedawca Billy Cutler (gra go pamiętany m.in. z serii „Więzień labiryntu” Will Poulter) przekonuje dr. Finnixa (znakomity Michael Keaton): Czy nie chciałby ulżyć swoim pacjentom w ich niedoli? Uratować wszystkich, którzy tak cierpią wskutek chronicznego bólu, efektu rozlicznych urazów doznanych podczas ciężkiej fizycznej pracy? Finnix, który trochę ojcuje społeczności Finch Creek (mieszka tu od lat, niejeden poród przyjął), daje się uwieść: oto magiczna pigułka, OxyContin. Wedle informacji z ulotki, zatwierdzonych oficjalnie przez Agencję Żywności i Leków nie tylko działa, lecz także nie uzależnia. Co jest już prawdziwym cudem, bo chodzi o specyfik opioidowy, działający podobnie do morfiny czy heroiny. . Kilka lat później, składając oficjalne zeznania, mówi z głębokim bólem: „Wciąż nie mogę uwierzyć, jak wielu z nich nie żyje”. Spójrzmy w oficjalne statystyki – w roku 2017 stany West Virginia, Ohio, Pennsylwania i Kentucky to wciąż miejsca, gdzie liczba zgonów wywołanych przedawkowaniem narkotyków jest najwyższa w kraju. NAJGORSZY RODZAJ UZALEŻNIENIA Jak zdecydowana większość bohaterów serialu „Lekomania” („Dopesick”), dr Finnix jest postacią fikcyjną, ale wszyscy oni powstali na biurkach scenarzystów poprzez stopienie w jedno życiorysów postaci jak najbardziej prawdziwych. Inspiracją do powstania scenariusza była książka Beth Macy wydana w Polsce jako „Lekomani” (Wydawnictwo Bez Fikcji 2019, tytuł oryg. „Dopesick: Dealers, Doctors and the Drug Company that Addicted America”). Ośmioodcinkowa produkcja, której siłą sprawczą jest Danny Strong, powstała na zamówienie serwisu streamingowego Hulu i tam miała premierę jesienią ubiegłego roku. U nas serial dostępny jest w serwisie Disney+. Strong i jego ekipa postawili sobie bardzo ambitne zadanie przedstawienia problemu z wielu stron. „Lekomania” jest więc zarówno opowieścią o ofiarach, jak i o sprawcach oraz tych, którzy winnych chcieli ukarać. Historia jest szokująca. Według danych rządowej agencji Centers for Disease Control and Prevention od roku 1999 do dziś liczba zgonów spowodowanych w USA przedawkowaniem narkotyków to ponad 932 tys. Za trzy czwarte tych zgonów odpowiadają opiaty – zarówno te nabywane legalnie, jak i nielegalnie. Tu potrzebne jest od razu uzupełnienie – tak, oczywiście, to, co mówił Billy Cutler dr. Finnixowi, było kłamstwem – OxyCodin uzależnia, tak jak inne opiaty. Jest to jeden z najgorszych rodzajów uzależnienia, ponieważ trwale zmienia sposób, w jaki funkcjonuje nasz organizm, w tym mózg. Oficjalna opinia wydana przez Agencję Żywności i Leków była szwindlem – jej autor konsultował treść z koncernem, by potem znaleźć zatrudnienie w Perdue Pharma. Niemal każdy użytkownik „cudownego leku” stawał się ćpunem – kiedy kończył się okres przepisywania leku na receptę, ruszał kupować tabletki na czarnym rynku. A dilerzy szybko podsuwali dalsze rozwiązanie: gdy brak tabletek, to przecież ten sam efekt możesz uzyskać, waląc w żyłę dobrą starą heroinę. Tak nastąpił z kolei wielki powrót narkotyku, który zdawał się być wyparty z rynku na dobre, bo w latach 90. królowała kokaina. Meksykańskie laboratoria karteli szybko odpowiedziały na nowe wymagania klientów i zaczęły ponownie dostarczać do USA heroinę. SPUSTOSZENIE WARTE MILIARDY W „Lekomanii” śledzimy losy kilkunastu postaci na różne sposoby zaangażowanych w kryzys. Mamy więc upartą przedstawicielkę Agencji do Walki z Narkotykami (Rosario Dawson), mamy zespół nie mniej upartych prokuratorów rzucający wyzwanie farmaceutycznemu gigantowi i prowadzący szeroko zakrojone dochodzenie. Obszernie pokazano stronę sprawców, przy czym centralną figurą jest tu Richard Sackler (to już postać autentyczna), wpływowy członek znanej i bogatej rodziny, do której należała Perdue Pharma.
To Richard Sackler był mózgiem operacji „cudowny lek”, a jego upór, brak skrupułów, ambicja i kompleksy doskonale są pokazane na ekranie dzięki świetnej kreacji Michaela Stuhlbarga. On także wymyślił cały system agresywnej sprzedaży – i on zarobił miliardy. Cała jego rodzina doskonale wiedziała, jakie spustoszenie wywołuje ich śmiercionośna pigułka. Ale fortuną nie pogardziła. „W latach, kiedy Purdue Pharma i Sacklerowie zarabiali miliardy na sprzedaży OxyContinu, ani przedstawiciele firmy, ani jej właściciele nie próbowali oddzielić zysków czerpanych z legalnych recept od tych z recept, które znalazły się na ulicy” – pisał Barry Meier w książce „Zabić ból. Imperium oszustwa i kulisy epidemii opiatowej w USA”. Serce widza pozostaje przy dwóch innych postaciach serialu. Po pierwsze, wspomniany już dr Samuel Finnix – wielka kreacja aktorska Michaela Keatona. Nie widzieliście jeszcze Keatona w podobnej roli: przygnieciony ciężarem winy, próbujący odkupić własne grzechy, wreszcie walczący z własnym uzależnieniem. Dobrzy ludzie także błądzą, skutki ich błędów są tym bardziej bolesne. Po drugie, młoda pracująca w kopalni dziewczyna Betsy Mallum (świetna Kaitlyn Dever), która po wypadku walczy z nieustannym bólem i stanie się – na swoje nieszczęście i obciążając sumienie Finnixa – pierwszą pacjentką w Finch Creek próbującą nowego leku. Gwoli kronikarskiej ścisłości odnotujmy też, że wątek Mallum służy jako trybut złożony współczesnym nakazom wprowadzania do fabuły obowiązkowych postaci LGBT. SAMOBÓJSTWO NA WIELE SPOSOBÓW „Lekomania” to serial przerażający. Opowiada o wielkiej tragedii, którą Ameryka zafundowała sobie sama; tragedii, która pochłonęła więcej ofiar niż jakakolwiek wojna prowadzona przez USA od 1945 r. Tragedii, która trwa – Sacklerowie zostali zdemaskowani, Purdue Pharma skompromitowana i zmuszona do wypłacenia miliardów dolarów, ale opiatowe leki przeciwbólowe nie zniknęły z rynku. Nie zniknęły setki tysięcy uzależnionych, nie zmniejsza się narkotykowa przemoc na ulicach, a lista zgonów wciąż rośnie. Zachód od kilku dekad popełnia samobójstwo na wiele sposobów. Oto jeden z nich.
„ZABIĆ BÓL” Od tej książki wszystko się zaczęło. W roku 2001 Berry Meier, reporter „New YorkTimesa”, zaczął przyglądać się bliżej działalności mało jeszcze znanej szerokiej publiczności firmy Purdue Pharma i jej nowemu cudownemu lekowi przeciwbólowemu, którym był OxyContin. Jego artykuły, a następnie książka „Pain Killer” opublikowana w 2003 r. nie tylko ujawniły szokującą prawdę o nieetycznych działaniach rodziny Sacklerów, lecz także sprawiły, że sprawie zaczęli przyglądać się politycy oraz przedstawiciele amerykańskiego wymiaru sprawiedliwości. (Podtytuł książki brzmi: „Imperium oszustwa i kulisy epidemii opiatowej w USA”). Polska edycja to przekład rozszerzonej i uaktualnionej wersji z roku 2018, opatrzonej także nowym epilogiem, powstałym we wrześniu 2021 r., już po zawarciu ugody, która odbierała Sacklerom kontrolę nad Purdue Pharma. W zamian za wielomiliardowe odszkodowanie wymiar sprawiedliwości odstąpił od stawiania dalszych karnych zarzutów członkom rodziny.
„FARMACEUTA” Czteroczęściowy serial dokumentalny wyprodukowany przez Netflix (premiera miała miejsce w lutym 2020 r.) opowiada o epidemii opiatowej w sposób tyleż oryginalny, co głęboko poruszający. Dan Schneider, farmaceuta z Luizjany, rozpoczyna prywatne śledztwo w sprawie śmierci syna, który zginął podczas zakupu kokainy. Wkrótce Schneider odkrywa, że na ulicach Nowego Orleanu (tam zabity został jego syn) wielką karierę robi nowy narkotyk – OxyContin – kupowany na recepty masowo przepisywane m.in. przez dr. Cleggetta, który na tym procederze zarabia miliony. Dzięki odkryciom Schneidera sprawą zajmuje się Agencja do Walki z Narkotykami. Większość wydarzeń w tej opowieści ma miejsce w latach 1999–2003, a więc wówczas, kiedy o skali nowego kryzysu narkotykowego opinia publiczna wiedziała jeszcze niewiele. Schneider stał się wkrótce bojownikiem o zaostrzenie kontroli nad wydawaniem recept. A kolejne stany rozpoczęły występowanie z pozwami przeciw Purdue Pharma.
„ZBRODNIA STULECIA” Dwuczęściowy film dokumentalny Alexa Gibneya, laureata Oscara za „Kurs do Krainy Cienia” (był też nominowany za „Przekręt w Enronie”, nakręcił filmy „Kłamstwo Armstronga” czy „Droga do wyzwolenia. Scjentologia, Hollywood i pułapki wiary”). W odróżnieniu od „Farmaceuty”, który przedstawiał perspektywę bardzo osobistą i przechodził od szczegółu do ogółu, Gibney koncentruje się na producentach leków opiatowych. Pierwsza część to analiza działań ówczesnych właścicieli Purdue Pharma, czyli rodziny Sacklerów. Wstrząsające są zwłaszcza kulisy zatwierdzenia przez Agencję Żywności i Leków wprowadzającej w błąd oficjalnej rekomendacji OxyContinu. Część drugą reżyser poświęcił dziejom niezwykłej kariery niemniej niebezpiecznego leku przeciwbólowego – fentanylu. Przekupywanie lekarzy, najmowanie prokuratorów jako lobbystów, wyłudzanie pieniędzy z firm ubezpieczeniowych: tak działa oligopol firm farmaceutycznych w USA.